Pages

Tuesday, May 14, 2013

“ACURA”-ИЙН "ТЭСРЭЛТ"

Одоогоос хэдэн жилийн өмнө ч юм бэ дээ нэгэн сэтгүүлд ийм орчуулга хүргүүлж байлаа. Автомашин сонирхогчдод сонирхолтой байж магад гээд үгээ хэлэх чөлөөт индэртээ "хадчихлаа". 
Áèä ýíý óäààä äýëõèéä õàìãèéí õÿìä çàðäàëòàé ìàøèíûã ¿éëäâýðëýäýã ßïîíîîñ ãàðàëòàé íýãýí ìàøèíû òàëààð ñîíèðõóóëàõààð áýëòãýëýý. Ãýõäýý ¿¿íèé ºìíº òóõàéí ¿éëäâýðèéí òàëààð òîâ÷õîí äóðüäààä ºíãºðºõ ãýñýí þì. ßàãààä ãýâýë ýíý ¿éëäâýðèéã õ¿ì¿¿ñ òýð á¿ð ìýäýõã¿é ãýæ áè áîäîæ áàéíà. Áóðóó ÷ áàéæ ìýäýõ ó÷èð ò¿¿íèé òóõàé ìýääýã õ¿ì¿¿ñýýñ íü õ¿ëöýë º÷ñºí íü ñî¸ëòîé õýðýã áîëíî áèç ýý. Ò¿¿íèéã ßïîíû “Òî¸îòà”, “Ìèö¿áèøè”, “Ìàçäà” çýðýãòýé õàðьöóóëàõûã çîðüñîíã¿é. Õàðèí òà ç¿ãýýð ë óíøààä ¿ç.
Äýëõèé íèéòýä ÿïîíû ãýõ àâòîìàøèí òàíèãäàæ ýõëýýä áàãàã¿é õóãàöàà ºíãºðººä áàéñàí òýðòýýõ 1980-ààä îíû äóíäóóð àðëûí îðíû àâòîìàøèí ¿éëäâýðëýã÷ Õîíäà Ìîòîð êîìïàíè íýãýí ëþêñ àíãèëàëûí ìàøèí ¿éëäâýðëýæ ýõýëñýí íü îäîîãèéн Àêóðà áàéëàà. Òóõàéí ¿åä ëþêñ àíãèëàëûí ìàøèí ¿éëäâýðëýëýýðýý ãåðìàíû BMW íî¸ëäîã áàéñàí áºãººä “Õîíäà Ìîòîð” êîìïàíèéã äýýä çýðýãëýëèéí ìàøèí ¿éëäâýðëýíý ãýõýä õºõ èíýýä íü õ¿ð÷ áàéñàí áàéæ ÷ ìýäíý. Õàðèí èéì ìàøèí ¿éëäâýðëýñíèé äàðààãààð íºõöºë áàéäàë ÿìàð áîëñíûã òààæ õýëýõýä áýðõòýé. Þóòàé ÷ Àêóðà áðýíäèéí ìàøèí àçèéíõàí ÷ áàñ ëþêñ àíãèëàëûí ìàøèí ¿éëäâýðëýæ ÷àäíà ø¿¿ ãýäãèéã õàìðàà ñºõñºí åâðîï÷óóäàä òàíèóëñàí þì. 1986 îíû ãóðàâäóãààð ñàðä òóñ áðýíä Åâðîïûã àëãàñàí Àìåðèê, Êàíàä, Õîíêîíãîä ìàøèíûõàà ¿éëäâýðèéã áàéãóóëæýý. Ãýõäýý òýä íýã èõ îëîí ãàçàð áàéãóóëàõûã çîðüñîíã¿é. ¯íýíäýý åâðîï÷óóä ìàíàéõíû õýëëýãýýð áîë íóòãàðõààä õàðü óëñûí ìàøèíûã õè÷íýýí ñàéí áàéñàí ÷ òîîäîãã¿é áàéñàíòàé õîëáîîòîé ó÷èð õºãøèí òèâ ð¿¿ õàëäàæ ç¿ðõëýýã¿é þì ãýäýã, ÿïîí÷óóä.  Õ¿ì¿¿ñ ýíý áðýíäèéí ìàøèíûã òýð áîëãîí ìýääýãã¿é íü íýð õ¿íä ìóóòàé ãýæ îéëãîõîîñ òýñ îíäîî. ßàãààä ãýâýë òýä öººí ÷ ãýñýí ÷àíàðòàé, öººõºí ÷ ãýñýí õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýëèéã òàòàæ áàéëäàí äàãóóëàõûí òóëä áàéñàí þì. Îäîî ÷ ãýñýí òóñ ¿éëäâýðèéíõýí èéì çàð÷ìààð àæèëëàæ áàéãààãèéí íîòîëãîî íü 2004 îíä Ìåêñèê, ò¿¿íýýñ 2 æèëèéí äàðàà ìàíàé ºìíºä õºðøèä ¿éëäâýðýý íýýñýí ãýõ çýðãýýñ íü õàðæ áîëíî. Õàðèí 2008 онд íýã þì ìàíàé õîéä õºðøèéí íóòàãò ¿éëäâýðýý áàéãóóëæýý. Ìýäýýæ åâðîïòîé õèë çàëãàà îðøäîã îðîñ àõ íàðûí “ãýðò” ìàøèíàà ¿éëäâýðëýõèéí òóëä õºãøèí òèâèéíõíèéã áàãàã¿é ñóäëàñàí áàéæ òààðíà. Òóñ ¿éëäâýðèéíõýí ÿïîíû ìàøèí ¿éëäâýðëýã÷äèéí äóíä ýíãèéí áîëîâ÷ ãàéõàìøèãòàé øèéäýëòýé çàãâàðûã “íýýñýí” ãýäýã òîì áîëîâ÷ äàðóóõàí òîäîòãîëòîé.
Òýä øèíý òèâä ìàøèíûõàà ¿éëäâýðèéã àíõëàí íýýõäýý óðüä íü õýíèé ÷ ºìíº ãàðãàæ áàéãààã¿é öîî øèíý õýä õýäýí çàãâàðûí 60 ìàøèíûã òàíèëöóóëæ áàéñàí íü òóõàéí ¿åäýý áàãàã¿é øóóãèàí äýãäýýæ áàéâ. Äýëõèéí ìàøèí ¿éëäâýðëýëèéí “àêóëóóä” ÷ èéì òýñðýëò õèéæ áàéãààã¿é áîëîõîîð îëíû í¿äèéã á¿ëòèéëãýæ, ÷èõèéã íü äýëäèéëãýæ ÷àäñàí áàéäàã. Òóõàéí ¿åä øóóãèàí äýãäýýæ áàéñàí integra, sedan ãýñýí çàãâàðóóä íü áèäíèé нэгэн цагт ﺺõ ïààõ õýìýýí óóëãà àëääàã toyota lexus, nissan infiniti çàãâàðóóäûí çàãàëìàéëñàí ýöýã áîëñîí ãýõýä áóðóóäàõã¿é.
Ìàøèí òåõíèêèéí ýðèí ¿å ýõëýýä îðãèë õýñýãòýý õ¿ðñýí ãýõ ýíý ¿åä áèäíèé ãàéõàøèéã áàðæ áóé äýýðõ çàãâàðûí ìàøèíóóäûã çîõèîí á¿òýýõýä àíõíû ò¿ëõ¿¿ð íü áîëñîí ãýýä áîäîõîîð õýðõýí “õèò” áîëæ áàéñàí íü îéëãîìæòîé. Õàðèí 20-ð çóóíä øóóãèàí äýãäýýæ áàéñàí ìàøèíûã 21-ð çóóíûõàí õàðààä ýëýã íü õºøèõ íü ìýäýýæ. Ãýõäýý ë òýд ò¿¿õýíä íýðýэ ìºíõºëñºí çàãâàðóóäûã ¿éëäâýðëýæ ÷àäñàí þì.
Àíõíààñàà жолоочийн áîëîîä çîð÷èã÷äûíõîî òàâ òóõûã õàíãàõ ¿¿äíýýñ ëþêñ àíãèëàëûí ìàøèí ¿éëäâýðëýæ îëîíä òàíèãäñàí “ACURA”-÷óóä 1990 îíîîñ ñïîðò çàãâàðûí ìàøèí á¿òýýõýä õ¿÷ ¿çýæ èíæåíåð¿¿ä, çîõèîí á¿òýýã÷èä íü ÷ ¿¿íä õàìàã öàã çàâ, àâüÿàñ áèëãýý çîðèóëàõ áîëæýý. Ãàäíààñ íü õàðàõàä õýòýðõèé ÷àìèí ãàíãàí áîëñîí íü õýâðýã ãýñýí ñýòãýãäëèéã õóäàëäàí àâàã÷èä, õýðýãëýã÷äèéí òàðõèíä ñóóëãà÷èõñàí байв. ¯¿íýýñ áîëæ õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàà ñýòãýë õî¸ð òèéø áîëñîí ãýäýã. ¯íýíäýý òýð ¿åä ñïîðò ìàøèí ãýõýýð ë õ¿íãýíýñýí äóóòàé, ÿíдàíãààñ íü ãàë ìàíàðñàí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí áèò¿¿ øààðäëàãà õ¿ì¿¿ñèéí òýð òóñìàà çàëóóñûí äîòîð á¿ãñýí áàéëàà. Áóñàä ¿éëäâýðëýã÷èä òýð äîòðîî åâðîï÷óóä òîì õ¿íä ìåòàëëààð ñïîðò òýðýã õèéæ, íýðòýé àëäàðòàé çàãâàð ºìñºã÷, êèíî îäóóäûã ñóðòàë÷èëãààíäàà òîãëóóëæ õàíûí çóðàã õýäýí ñàÿàð íü õýâë¿¿ëýõ áîëñîí íü äýëõèéä ãîî á¿ñã¿éãýýðýý òàíèãäààã¿é àðëûíõàíä áàãàã¿é òîì öîõèëò áîëñîí þì.
Àëèâàà áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâàõàä øààðäàãäàõ õàìãèéí ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ ñóðòàë÷èëãààã øàð àðüñòíóóä ìºí ÷ ãàðàìãàé àøèãëàæ, ìàíàé òèâèéí îíèãîðóóäûã àëìàéðóóëñàí þì äàà. Çà èíãýýä ò¿ð îðõè¸. Äàðààãèéí äóãààðòàà ãàéõàìøèãò “ACURA”-ã òàíòàé óëàì îéðòóóëàõ áîëíî.
Õàðèí òà äýýð ¿åèéí çàãâàðóóäûã íü õàðààä á¿¿ øîîëîîðîé.

Tuesday, April 2, 2013

Хоёрдахь өдрийн аялал












Японд өнгөрүүлсэн хоёр дахь шөнө бүгчим гэж жигтэйхэн. Хөнжлийн хэрэг байгаа ч юм уу. Нүцгэн унтсан бололтой, өглөө нь хөнжил миний дээр биш шалан дээр хэвтэж байлаа. Нүүр гараа угаачихаад, доошоо 3-р давхар руу бууж өглөөний цайгаа уучихаад өрөөндөө ирлээ. Эрчүүдийн өрөө 7 давхарт, хүүхнүүдийнх нь тэрнээс дээш. Энэ арав гаруй давхар байшинд хүйсийн тэгш харьцаа 4:1 бололтой. Манай багт л гэхэд 31 хүнээс 8 нь эр хүйстэн. Үүгээрээ бусад ээлжийнхнээс алаг цоог нь арай дээр.
Нүдэнд үл үзэгдэх мөртлөө манай нутгийн голиорхуу дуутай хачин шавжнууд гадаа ёстой л “хоорлож” байна аа. Шувуун жиргээ сонстохгүй атал энэ жижиг шавж л тахиа шиг хар үүрээр чарлалдахыг нь яана. Чийг үнэртсэн энэ газрын халуунд ирсэнээсээ хойш би өөрийгөө хүлэмжин дэх улаан лооль, өргөст хэмхтэй зүйрлээд эхэлчихлээ. Миний мэдэхийн л хүлэмжинд ургадаг хамгийн ойр дөт нэртэй нь энэ хоёр юм даа.
Өнөөдөр хичээлгүй. Бямба гараг болохоор тэр шүү дээ. Манай ээлжийг дотор нь хувааж ангилаад /хүйс, нас, арьсны өнгөөр нь бус шүү/ нэг нэг багшийг ангийн багшаар томилжээ. Бидний багшийнхаа царайг анх удаа харах завшаант өдөр нь өнөөдөр. Багштайгаа би 10 орчим минут “буу халав”. За Баянмүнхү сан, Монголд ямар ажил хийдэг вэ гэх мэтээр шалгааж байсанаа, “Ажил мэргэжилтэйгээ ойролцоо ямар хичээл заалгамаар байна. Энд найз нөхөдтэй юу, Осакад юу хиймээр байна” гээд л шидэт ломбоноос гарч ирдэг Бирд аятай асуулт тавив. Асуултанд нь чадлаараа л хариулсан. Япон хэлээ бараг гээчихсэн юм биш үү, Баянаа саан гэж өөрийгөө дотроо зүхээд л сууж байлаа. Осакад цагийн ажил хиймээр байна гэлтэй нь биш дээ, санаа зовоод. Харин морин тойруулгын уралдаан үзмээр байна гэчихсэн чинь энд барагтай бол зохиогддоггүй, үзэхийг хүсч байвал Токио руу л яв гэх нь тэр.
Боловсон байцаалтаас сая хоёр яс салаад дэлгүүр хэсэхээр тэнүүчлэв. Хэтэвчиндээ олигтой иенгүй мөртлөө энэ турсагын дэлгүүр хэсэх дуртайг ээ гэж нимгэн хэтэвчтэйг минь мэдсэн бол япончууд шоолох байсан байх даа. Гэсэн ч тэд намайг мөнгө муутайг мэдээгүй л юм даа. Сургалтын төвийн маань зүүн хаяанд нь сүндэрлэх гүүрийг дугуйгаараа даваад дээр нь гарч салхидаж хэсэг амраад, мөн цааш өнхөрч гарлаа. Далайн эрэг дагуу зүүнтээ сунайх энэ арлын улсад нарыг халхлах уулс гэж барагтай байдаггүй болохоор нь Наран улс гэж нэрийдсэн юм болов уу ч гэж бодогдов. “AEON” худалдааны төвийн байранд хякү /100/ иений дэлгүүр байдаг гэдгийг сонсчихоод “гайхамшигтай” хямд бараатай тэр дэлгүүрийг үзчих санаатай хөлсөө цувуулан жийж яваа маань энэ. “Аман хуур” киноны Соном өвгөн байрны түлхүүр гардчихаад гэррүүгээ жирийлгэдэг шиг л. Гэхдээ би тэр өвгөн шиг замын хөдөлгөөний дүрэм зөрчөөгүй л дээ.
Замдаа хоёр ч гүүр давлаа. Алсаас харахад тэмээн бөх шиг босоо хэрнээ дугуйтай жийхэд хэцүү эд биш юм аа. Япончууд ард түмнийхээ амьдрах ая тавыг хангасан байна. Дугуйн зам гэж нарийн жим шиг хэрнээ машин ч бараг багтчихмаар замтай. Эхний гүүр нь далайн ус түрж орж ирсэн тохойн дээгүүр дамжсан бол удаах нь өргөн голын дээгүүр тэгнэжээ. Тэр гол нь аралруугаа урсаад байгаа нь ч мэдэгдэхгүй, далайдаа цутгаад байгаа ч гэх баримжаагүй тогтуун. Амсаад үзвэл л хаанаас хаа хүрэх гэж зүтгэж байгааг нь гадарлаж болох байлаа. Гэвч доош буух зав ч гарсангүй, миний нутгийн гол шиг цэнхэртэхгүй харин нуль замаг хөвж яваа аятай нов ногоо юм. Явсаар байгаад сая нэг худалдааны төвийнхөө барааг харав. Том юм аа, гаднаа эмх цэгцтэй машины болоод дугуйн зогсоолтой юм. Гарч ороход хураамж гэж дарамтлах хүн ч алга. Хоёр давхар, өргөн урт энэ барилгад юу л бол юу байгаа бололтой. Баруун захаасаа зоогийн газруудын нэрс жагсаж явсанаа дундуур нь дэлхийн нэртэй брэндүүдийн нэрс “дайрч” орж ирээд, амьтны үсний салон, электрон барааны дэлгүүр, нөгөө гайхамшигт 100 иений дэлгүүр гээд л шувтарчих юм. Амьтны үсний салон гэснээс япончууд амьтан тэжээх нь их бололтой. Жижигхэн хаванцар ноход л хөтөлсөн, тэвэрсэн хүмүүс их таарах юм. Жижиг газар нутагтай болохоор том нохой тэжээж болдоггүй юм байх даа гэсэн хөгийн бодол тархинд бас харваж байна шүү. “Pet’s salon гэсэн хаалгаар хамраа хавчуулаад амжчихсаан бас. Хэдэн нохой муур л хүн аятай сандал дээр цомцойтол суугаад тольдож байвал яах вэ ккк. Амьд явахад юм юм үзнээ гэж. Гаднаас нь харж алхаж яваад орлоо доо. Нохой гаслам халуунаас сэрүү татуулсан дэлгүүрүү орох ч хүнд хэсэгхэн зуурын таашаал ч төрүүлэх юм даа. Хэтэвчиндээ 700 гаруй иен би далайн хоол, шарсан хуурсан ногоо үнэртсэн давхраар баахан сэлгүүцэж, хараа булаасан эрээн мяраан хувцас, чих дөжрөм чанга орилсон хөгжим, тэрхүү хөгжмийг давж гарах гэж чадлаараа Ирашшаймасэ /Тавтай морилно уу/ хэмээн орилох цагийн ажилчид /staff/-ыг сониучирхан харсаар яваад хайж явсан 100 иений дэлгүүрийн үүдэнд ирчихэв. Хүний өдөр тутмын хэрэгцээнд тохирсон бараа лангуугаараа өржээ. 100 иен гэсэн нэртэй л болохоос бараанууд нь 150-аас дээш иен /2400 төгрөг/-ээс дээш үнэтэй юм. Япончууд ч олноороо ирж үйлчлүүлдэг бололтой юм. 2 ширхэг түлхүүрийн оосор худалдаж авлаа. Цаасан мөнгө өгөхөд нэг иений ч зөрүүгүй хариулт өгч байна шүү. Кассны машин нь өөрөө тооцоолоод бодоод өөдөөс нь хэдэн зоосон мөнгө чулуудчихдаг юм байна. Касс дээр зогсож байгаа хүн дундаас нь цавчина гэсэн ойлголт алга. Үнэнч гэж жигтэйхэн. Ширхэг юм авсан ч уутанд хийж өгдөг номтой юм байна. Манайхан шиг уутны мөнгө тэдэн төгрөг гэж новшрохгүй, аятайхан юм.
Их наран улс дундаж наслалтаараа дэлхийд толгой цохиж, иргэдийнх нь ихэнх хувийг хөгшин настайчууд эзэлдэг гэдэг үнэн. Хэн л явна настайчууд байх. Залуус нь газрын гавруу орчихжээ дээ янз нь.
Дэлгүүр зээлээр хэсч нүдээ хужирлаж явсаар, номын сантай танилцах цагаасаа хоцрох шахсанаа анзаарч, дэлгүүрээс хар гүйхээрээ гарч дугуйн зогсоолд хүрлээ. Өдрийн хоолны цаг ч дөхсөн учир амжиж очихгүй бол оройн хоол хүртэл ходоодоо өөрөө л баярлуулах хэрэг гарах тавилантай.
–Өө чи минь хоолноосоо хоцорчихсон уу? Май найзаа хоолыг нь хадгалчихсан байлаа гэж нялганах зан үгүй. Хар халуунд гүүрээр өөд өгсөж дугуйтай явна гэдэг баршгүй даваа мэт санагдсан ч нэг л мэдэхэд дээр нь гарчихаад доош уруудаж явлаа. Хөлсөө цувтал жийсээр 13.20 цагт төвийнхөө үүдэнд ирэв. Шууд л 3-р давхарт гарч хооллочихоод, тэндээсээ эргэж 1-р давхарт буугаад, урт хонгилоор эргэж мушгирч явсаар 2-р давхарын номын санруу оров. Ингэж бууж байж номын сан руу ордог зохион байгуулалттай юм байна, барилга нь. Манай багийнхан дөнгөж орж ирээд цуглаж буй бололтой, энд тэрүүгээр сониучирхан алхална. Ямар ч чимээ аниргүй, хөлөө тун болгоомжтой зөөж, гэтэж яваа тэднийг тогоруутай зүйрлэж, өөрөө өөрийгөө баясгав.
Багийнхантайгаа нийлж аваад номын сантай нь танилцав. Ер нь тун нээлттэй газар юм. Арга ч үгүй юм байгаа биз, улирал бүр хэдэн арван өөр улсаас ирж суралцдаг хүмүүстэй харилцдаг болохоор өөдөөс нь япончуудын бүрэг ичимхий зан гаргаад хэтэрхий ёсорхоод байвал олон хүн толгой дээр нь зайдалчихаж мэднэ. Тэд ч зүсэн зүйлийн хүмүүстэй харилцах арга эвээ хэдийнэ олчихжээ. Биднийг анх энэ төвд ирэхэд л цээж зурагтай, улсын болоод миний нэртэй Ай Ди карт өгсөн түүгээрээ л үйлчлүүлэхэд болно гэнэ. Өөр ямар нэгэн нэмэлт материал шаардахгүй, хүндрэлгүй гэж хэлж болохуйц үйлчилгээтэй газар юм. Номын сангийн дотуур их хөгжлийн бэлэн загвар болсон арлын японы цэцэглэлт, бусдад гайхуулан үлгэрлэх автоматжуулалтыг шагширч яваа хүн сүргийнхээ нэгэн гишүүн болж, өөрөө ч бас номын сангийн салбарын нэгний хувьд номын сан нь надтай их ойр дотно санагдав. Тухтай, нам гүм, нэг их том биш авсаархан танхимтай юм байна. Миний харсанаар Япон-Монгол толь 3 ширхэг байх шиг байна. Монголтой холбоотой өөр ямар төрлийн номууд байгааг нарийн сайн харж амжсангүй. Тайлбарлагч бүсгүй дэндүү хурдан яриад, сүргийг минь дагуулаад холдчих гээд байсан тул, номын ар нурууг онигор нүдээрээ хальт ширвэсэн болоод л өнгөрч байлаа. Ном, CD, DVD зэргийг 1-2 долоо хоног хэрэглээд буцаадаг журамтай. Ямарваа нэгэн номын хуудсыг хувилахад төлбөргүй. Хэлний чиглэлийн CD, DVD-г авч гарах хориотой гэх. Маньтайгаа адилхан хэлний бэрхшээлтэй хүмүүс их ирдэг болохоор олонд хүргэх үүднээс хэрэглээг нь ингэж хязгаарласан бололтой. Манай УҮХ-ээс тэмдэглэлт өдрүүдийг тохиолдуулан холбоотой номоор үзэсгэлэн гаргадаг шиг энд бас тэгдэг гэнэ. Өнөөдрийн хувьд цагны өдөр. Цагны тухай номуудыг дэлгэжээ. Төрөл бүрийн л цагны тухай номыг дэлгэж, орсон гарсан хүмүүст үзүүлж байх юм. Гарахдаа дууны 2 ширхэг CD авчихлаа, орой унтахын өмнө сонсохоор.
Номын сантай танилцсаны дараагаар эргэж орж ирж хувцасаа солиод гарав. Энэ удаа сургалтын төвөөс зүүнтээ байх Ринкү Таун хэмээх газар руу дөтлөв. Анх ирэхдээ метроноос буугаад таксигаар нааш ирсэн газар. Алсыг харагчийн гэрэл шөнөжин цацарч, худалдааны төвүүд ярайн байрласан газар. Тэр бүгдийг үзэхээр танилцах аялалдаа мордож байгаа минь энэ. Манай багийнхан ч надтай адил нэг нэг дугуй өмчилж аваад л жирийлгэж өгсөн. Нэгнийхээ нэрийг байтугай аль улсаас ч ирснийг нь бараг санахгүй байгаа нөхөд нэгэн зүгт явсан ч гэсэн дөрөө нийлье гэж хэлэхгүй нь лав. Явах замд “Ниссан”-ы худалдааны төв, таксины компани ч өнгөрөв. Дугуйн зам нь үнэнхүү амар юм аа. Хаанаас юу гарч ирээд мөргөчих бол гэж эмээхийн зовлонгүй. Явган хүний гарц нь уулзвартай хэсэгтээ л байх юм. Тийм ч учраас машин замаараа жолооч нар жинхэнэ эрхээ эдэлдэг бололтой. Хуйх салгачих шахам л хурдтай явахыг нь яана. Машин замыг тэгнэж баруун хойноос зүүн урагш сунасан гүүрний доор өчнөөн янзын дэлгүүр байна аа. Худалдааны нэгдсэн гудам ч гэмээр юм шиг. ”Rinku Seacle” гэсэн нэртэй хүүхдийн бололтой дэлгүүрийн үүдэнд дугуйн зогсоол дээр дөрөө мултлав. Тэнэж явсаар 2-р давхарт нь гарвал өчнөөн олон төрлийн дэлгүүр байна. Анх ирсэнээ бодвол ядаж л нар хаанаас мандаж хаана жаргаад байгааг мэдэхтэйгээ болсон би санаа амар тэнэж байгаа юм чинь. Спортын эмэгтэйчүүдийн, хүүхдийн гээд л хувцасны л дэлгүүрийн хаалга дэлгээстэй. Үнэтэй л юм, гэвч эндээ бол хямддаа л тооцогддог байх даа. Шавайгаа ханатал тэнэлээ. Хүмүүсийн хөл татрах янзгүй шүү. “Ямада” нэртэй дэлгүүр байхаар нь яваад орлоо. Дотроо бэлэн хувцас, электрон бараа, хүнсний тасагтай юм аа. 1950 иенээр лав малгай авчихаж болох юм байна. Зүсэн зүйлийн хүн, есөн зүйлийн бараа аваад л байх юм. Цахилгаан барааны тасагт нь ороод хамгийн сайн лэптопыг нь хайлаа. Core i-7 хэд байсан гэж санана. 170,000 иен. Хэдхэн хоногийн өмнө Улаанбаатарт Компьютер Ландад ороод i-5 үзүүлэлттэй нөүтбүүк харчихаад дараагийн загвар нь гараагүй гэсэн хариу сонсоод гарч байсанаа бодохоор энэ хоёр улсын хөгжил хэдэн жилээр хэмжигдэж байгааг мэдрэв. Өнөөх гараагүй гээд байсан загвар нь энд гарчихаад хямдрал зарлачихсан байвал яах вэ. За энэ ч яахав. Нэг муу их мэдэгч наймаачны үгээр эх орныхоо хөгжлийг тодорхойлох нь өрөөсгөл ойлголт болохоор ингэсгээд хаялаа.
Орой ч болчихож. Энэ хэдийн дээрээс жаахан нулимах уу, яах вэ гэж хэлэлцэж буй бололтой баруун хойхно тэрүүхэн тэндээ хэдэн бараан үүлс бөөгнөрчихөж. Бороонд шалба норсоноос эртхэн байрандаа очиж, хэвтье гэж шийдээд, замаараа “FamilyMart” нэртэй мухлагаар орж 3 шил /өөр өөр нэртэй/ шар айраг аваад байрандаа ирлээ. Дугуй гэж сайхан унаа юм аа, бөгс холгохыг эс тооцвол. Түгжирнэ, эвдэрнэ, шатахуунгүй болно гэсэн ойлголт байхгүй.
Байрандаа ирж оройн хоолоо идчихээд, интернэтэд хэсэг суув. Яхоо мессэнжэр байхгүй янзын юм аа. Гэвч яая гэхэв. Манийг гэх хүн ямар байх биш. Ирээд ч олон хоночихсон биш. Өрөөрүүгээ хазганав. Дугуй зайдлаагүй удсан хүний зовлон хойно бөх стилиэр баацганав. Бушуухан усанд орж сэрүүцэх минь.
Бүгчим энэ халуунд миний өрөөний эйркондишн /агааржуулагч гэх үү дээ/ хамгийн доод хэм дээрээ дүнгэнэж байлаа. Би харин орон дотроо өдрийн номын сангаас авсан CD-гээ сонсонтоо “Асахи” шар айраг шимж хэвтэнэ. Ойрд уусангүй дээ гэж худал томроод яахав. Ориг “Асахи” ч ондоо юм аа.
За өөр юмгүй дээ, маргааш дахиад л амарна. Юу хүлээж байгааг хэн ч мэдэхгүй учир улам л сонирхолтой санагдана.
Баяртай.

2011 оны 06-р сарын 24-нд.
Кансай ОУ-ын сургалтын төв. Осака, Япон.

Thursday, November 22, 2012

ӨЛЗИЙ УЧРАЛААР БҮРДСЭН ИХ ХААНЫ ЦАДИГ



Өдгөөгөөс найман зуун жилийн өмнөх түүхийг бид сөхөх дуртай. 20 жилийн өмнө л гэхэд их хаан Чингисийнхээ байгуулсан гавъяа, баатарлаг үйлийг ярих нь байтугай нэрийг нь хэлэх хориотой байсан тухай буурал эрдэмтдийн бичсэн ярьсанаас бишгүй л сонссон. Агуу түүхээрээ бахархах сэтгэлгээг минь баллуурдаж байсан тэрхүү он жилүүдэд Тэмүжин хүүгийн амьдралаас өгсүүлээд, Их богд Эзэн Чингис хаан болтол нь туулсан амьдрал, байгуулсан гавъяа, хийсэн үйл хэрэг, хэлсэн сургааль, мөнх хөх тэнгэрийн тайлагдашгүй нууц, шавхагдашгүй эрчим хүчний талаар ном бүтээхийн энгүй басхүү элэгдэшгүй хүслээр өөрийгөө хурцалж, олон жил бодож явсанаа сая нэг юм гүйцээж, ном бүтээхийн цангааг тайлж чадсан энэхүү эрхэм хүмүүний “Хөрстөд ганц Чингис хаан буюу хөх монголчуудын өлзий учрал” хэмээх Чингис хааны оюун билгийн соёрхол дор мөргөмүү. Чингис хааны маань тухай бичсэн олон зохиол бий. Мөн багагүй олон кино ч байдаг. Хэдийгээр бусад хүмүүс их хааны тухай ном зохиол олныг бичсэн ч, бусдаасаа онцгойрон тодорсон бүтээл тэр бүр харагддаггүй. Харин ном бүтээхийн гайхамшигийг амьдралынхаа туршид мэдэрч яваа буурал зохиолчийн энэ удаад бүтээсэн “Хөрстөд ганц Чингис хаан буюу хөх монголчуудын өлзий учрал” хэмээх ном болбаас хөрстөд ганц гайхамшигтай ном болж чадсан хэмээн бардам хэлмээр байна. Энэ хүн бол Хатагин овогт Г.Аким бөлгөө. Нэрт орчуулагч, сэтгүүлч, багш сурган хүмүүжүүлэгч, зохиолч гэдгээр нь ард түмэн андахгүйгээр барахгүй, Үндэсний номын сангийн захирал гэдгийг нь эрдэмтэн докторууд эндүүрэхгүй. Бас дээр нь миний багш. Хорвоо дээрх хосгүй гурван холбоосын нэг нь багш шавь хоёрынх гэдэг. Энэ номын “эцэг” багштайгаа учирсандаа, шавь гэж хэлүүлэн, басхүү бага залуу гэж гололгүй энэхүү том номоо хянуулсанд нь баахан хөөрснөө нуугаад юу хийх вэ. Аливаа зүйлийг өөр өнцгөөс нь харж сур гэдэг багш маань өөрөө өөр өнцгөөс нь хэрхэн харахын сурах бичгийг энэхүү номоороо шавь нартаа үлгэрлэсэн гэж би боддог. Өмнө Чингис хааны тухай ном бичигчдээс тэс хөндлөнгөөр сэтгэж, хэний ч өмнө нь дурьдаж байгаагүй олон зүйлийг оруулсан нь “Хөрстөд ганц Чингис хаан буюу хөх монголчуудын өлзий учрал”-ыг түүхийн сурвалж бичиг, эрдэм шинжилгээний үнэтэй бүтээл болоход нөлөөлсөн. Эх түүх гэдэг аливаа нэгний зайлшгүй мэдвэл зохих зүйлийн нэг. Гэвч үнэнийг гуйвуулсан худал, хэтэрхий давсалсан түүхийг судласнаас судлаагүй нь дээр. Хэдийгээр хэдэн зуун жилийн өмнө болсон ч хэний ч дурдаагүй, мөн хэний ч бичээгүй, баримт дээр тулгуурлан бичсэнээрээ үнэн байх магадлалтай түүхэн явдал өөрөө шинэлэг мэдээллийг уншигчид өгдөг. Багшийн маань бүтээсэн энэ ном тийм цөөн бүтээлийн эгнээг зузаатгалаа. Энэ мэтчилэн бичвээс уг сонины нүүрийг дүүргэх учир ингээд орхиё. Чухам ямар ном болоод ийнхүү бичиж байна вэ гэсэн уншигч таны хүслийг болгоож номын тухай бичсү.
 
Намар бөлгөө. Хажуу булгийн аршаанаас ховдоглон залгилахуйяа шүд хага таших ажаам. “Хөрстөд ганц Чингис хаан” буюу хөх монголчуудын өлзий учрал ингэж эхэлдэг. Цааш нь, Өгээлүн эхийг нярайлахад энэ аршаанаар цай чанаж өгсөн гэнэм. Тэмүжинг мэндлээд гурав хоноход энэ аршаанаар угаасан гэнэм…харцаа уснаас салган нүдээ нэгэнтээ шудран ийш тийшийг хараачилваас тэрүүхэн зүүн хойттой умрыг ширтэн цээжээ цогнойлгосхийгээд сунан хэвтээ дэлт чонын хивтэй Дэлүүн болдог уул сунайсхийн тодормуй…”. Ном бүтээнэ гэдэг амаргүй. Санааныхаа зоргоор зохиогоод биччихдэг яруу найраг, уран зохиолын ном бус түүхийн талаар, хойшлоод монголын ирээдүй болсон хойч үеийнхээ судлах, суралцах, уншиж ухах нэгэн ном бичихэд цаг хугацаа, явдал суудал их болсон биз. Эзэн богдынхоо тухай номон суварга босгохын учир суудал дээрээ суусаар дуусгах бус харин түүний төрж өссөн, төр улсаа байгуулсан, хаанд өргөмжлөгдөж, хатуу бэрхийг туулсан газар орон, нутаг ус, уул хадаар хэрэн хэсч явсаар магад найман зуун жилийн өмнө эзэн хааныхаа унтаж амарсан нөмөр газар, эргэцүүлэн бодож суусан энгэр газарт нь мөн тэгж явсан л байх. Газар орны байдал, түүхэн сударт бичигдсэнтэй таарч буй эсэхийг тулган шалгаж, туулж өнгөрүүлэн байж мэдсэн нь энэхүү номоо амилуулахад ихэд тус хүргэсэн биз ээ. Бурхан халдун, Дэлүүн болдог, хаан цол хүртсэн Хар зүрхний хөх нуур, найманыг ялсан Наху гун хайрхан, Ононы цэгээн нуур, Онон Хурахын билчир, Хэрлэнгийн хөдөө арал, Сэнгүр горхин, Сэргэлэн хараат уул, Есүхэй баатрын гэрийн буурь гээд л их хаантай холбоотой их ч олон газраар явж, очоогүй нутаг гараагүй уул, гатлаагүй гол туулаагүй нуур гэж алга гэмээр. Үнэн эсэхэд эргэлзэж буй бол үзэхтүн, номын сүүлийн хуудсуудыг. Өнгөт гэрэл зургууд үнэхээр энэ номыг чимэглэж, бас үнэн гэдгийг гэрчилжээ. Номыг ингэж бүтээдэг аж.
Уг номыг уншваас мэдээгүй дуулаагүй олон шинэ санаа бий. Үүнээс ихийг бус энгийнийг, хэцүүг бус хэдхэнийг дурдахад л найман зууны өмнө дэлхийн талыг нэгэн туган дор нэгтгэж, мянганы суут хүнээр тодорсон их хаан ямар хүн байсан, юу бодож ертөнцийг хэрхэн үздэг байсныг нь харуулахын дээдээр харуулжээ. Тэгэхдээ бүр өөрийнх нь айлдсан айлдал, сургасан сургааль, өрсөлдөгчийнх нь муулах гээд магтсан, Чингис хааныг үздэггүй гадаадынхны муухайчлах гээд сайханчилсан үг үсэг өгүүлбэр зэргийг нь дотоод гадаадын түүхийн судар бичгээс шүүн ариутгаж, дээр нь өөрийн бодол, эргэцүүлэл, үнэлэлт дүгнэлтийг нүдэнд харагдаж, сэтгэлд буутал зурагласан байна. Мөн Эзэн Чингис хааныг маань чухам ямар шалгуураар дэлхийн мянган жилийн суут хүнээр тодруулсныг нь эх сурвалжаас орчуулан дэлгэрэнгүй бичжээ. Үүнд: 1995 оны сүүлчээр АНУ-ын “Вашингтон пост” сонин эл мянган жилд энэ хорвоод тодорсон суутнуудыг “Хэн ертөнцийг агшаав, хэн дэлхий даяар ард түмэн, арга технологийг урагш хөдөлгөв, хэн энэ гаргийг чухамхүү хүн эзэгнэдэг болгон өөд татав” гэсэн гурван хэмнүүрээр цахим тооцоолуурт оруулан шалгаруулсанд Эзэн Богд Чингис хаан маань хорвоо ертөнцийн тэр ижилгүй суутнуудын магнайд тэргүүн илүүгээр товойгоод мянган жилийн сод хүнээр тодрон цолгорсныг сонсохдоо орчлонгийн оор мэнгэтэн бүхэн магнай тэнийж баярласаан… Чингисийг хүлэг морь унасан, хөдсөн дээл өмссөн, ган сэлэм далайсан зэрлэг бүдүүлэг нүүдэлчин овгийн тэргүүлэгч хэмээн төсөөлж дасчээ. Тийм сурталчилгаа ч хэдэн зуун жил явжээ…
Үнэндээ бид мянганы хүнээр эзэн хаанаа тодорсныг мэдэхээс биш яг ямар шалгуураар олон түмэн алдартнуудын эхэнд бичигдсэнийг нь мэддэггүй байсан бол мэдэж авлаа. Бид хааныхаа гэрээслэл айлдсан сургаалийг тэр бүр баримтлаж чадахгүй байгаа нь гашуун үнэн. Нэгэнтээ “Хойч үе биднийгээ эмээлээ гэдсэндээ авах цагт дахин төрнө” гэсэн айлдарыг нь дахин тэмдэглээд их хаанаа ертөнцөд цор ганц удаа мэндэлсэн, дахин төрөхгүй хэмээн өөрийнхөө санааг тодоос тод буулгажээ. Хил залгаа орших хоёр том гүрэнд уусалгүй тэдэнд авталгүй өдий зэрэгтэй яваа нь хэдийгээр эх бие нь хорвоод байхгүй ч гэсэн нэр алдар, айлдал сургааль нь мөнх хөх тэнгэр шигээ үлдэж чадсан суут богдын маань аяч гавъяа гэдгийг ч дурьджээ. Энэ үнээн. Уг номонд, “Тэр морьт дайчидтайгаа арвангуравдугаар зууныг донсолгож, дэлхийн хилийн зурвасыг өөрчилж, ойр хавийнхаа олон соёл иргэншлийг нэгэн шинэ дэгт оруулан, зангидсан нударгаараа феодализмийн тогтолцоог нурааж, улс үндэстний шинэ сүлжээг байгуулсан. Чингис тархай бутархай олон жижиг баймгуудын эринийг эцэслэж, тэднийг худалдаанд суурилсан дэлхийн нэгдмэл тогтолцоонд оруулан түүхэнд урьд өмнө байгаагүй нэгдмэл гүрэн болгон нэгтгэсэн билээ. Тэр хад чулуугаар бус, харин улс гүрнээр уран баримал босгосон билээ юм” гэж Америкийн монголч эрдэмтэн Ж.Ведерфорд “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Эзэн Чингис хаан” номондоо бахдан өгүүлснийг нь орчуулан өөрийн номондоо оруулжээ.
Чингис бол Хөх Монголын гайхамшигт хаан мөн. Дэлхийн талыг нэгэн жолоонд оруулахын тулгын чулууг тулж, Монголын нэрийг дэлхий дахинаа мандуулсан хаан мөн. Монголчууд бид гайхамшигт хүнээ яг л байснаар нь үнэлж сурмаар. Харин хэнд ч ертөнцийг үзэх үзэл байдаг юм аа. Тэр тусмаа дэлхийн талыг цагаан сүлднийхээ дор нэгтгэсэн их хаанд ертөнцийг үзэх үзэл байлгүй яах вэ. Ертөнцийг үзэх үзэл гэж бодот ертөмций, түүн дотор хүмүүний эзлэх байр суурийг үзэх цогц үзэл, энэ үзлээр нөхцөлдсөн итгэл үнэмшил, адбиш зорилго, танин мэдэхүйн зарчмыг хэлмүй. Хүн ертөнцийг үзэх үзлээрээ дамжуулан бодот байдлыг хүлээн авдаг буюу. Их хаантан ч тийм байлаа… гэжээ.
Монголчууд гурвын тоонд дуртай. Тулгын гурван чулуу, ертөнцийн гурав, эрийн гурван наадам гээд л аливааг гурвын тоогоор төлөөлүүлэх нь элбэг ээ. Тэгвэл би энэхүү номноос шинэлэг гэсэн, гол гэсэн гурван зүйлийг та бүхэнд хүргэхээр шийдлээ.
Нэгдүгээрт: Мөнх тэнгэр, Газар эхийн эрчим хүчний солбицол болох Бурхан халдун уул. Их хаантан жирийн нэгэн цусан зүрхт, махан биет хүмүүн атал дэлхийн талыг хэрхэн нэгэн туган дор сөхрүүлж чадав аа. Зарим нэгэн нь их хааныг маань ид шидтэн, илбийн ухаантан байсан мэтээр таниулсан байх нь бий. Тэгвэл үүнийг зохиогч эрс үгүйсгэж, Чингис хаан Мөнх тэнгэр болоод Газар эхийн эрчим хүчийг мэдэрч түүнээс өөртөө шингээдэг байсан гэсэн шинэ санааг гаргажээ. Энэ үнэн байж болох талтай. Тэгвэл… Их хаантан энгийн хүний ч мэдэрч чадамгүй тэр их энергийг өөртөө шингээн авч, басхүү Мөнх тэнгэрээ шүтдэг байсан байх нь. Тэрхүү тэнгэр газрын энергийн солбицох уулзвар нь Бурхан халдун гэжээ. Эзэн богд Чингис хаан маань Бурхан халдун дээр хэдэн өдрөөр бясалгал хийж, аливаа хүнд үйлийг хийх эрч хүчийг авдаг байсан байх нь. Чингис хааныхаа тухай бидний мэддэг болсон хамгийн ойрын эх сурвалж “Монголын нууц товчоон”-д их аян дайн, үйл хэргийн өмнө Чингис хаан Бурхан халдун дээр гарч Мөнх тэнгэртээ залбирдаг байсан тухай олон баримт бий. Баримт бол үнэний гэрч. Монголд өдгөө энергийн төв хэд хэд бий гэдэг. Дорноговь аймгийн нутаг дахь Хамрын хийдийн хойхно энергийн төв гэж газар бий бөгөөд жилд хэдэн зуугаараа хүмүүс очиж өөрсдийгөө “цэнэглэдэг”. Хэрэв тэр газар хүмүүсийг “цэнэглэдэггүй” л юм бол ингэж хошуурах учиргүй баймаар. Тэгвэл Бурхан халдун дээрх тэр их эрчим хүчийг зөвхөн тэнгэр заяат Тэмүжин л мэдэрдэг байсан гэхэд хилс болохгүй. Тэнгэр газрын эрчим хүчээс өөртөө шингээж, дэлхийн талыг эрхэндээ оруулснаас бус элдвийн ид шидээр ийм агуу үйлийг бүтээгээгүй. Үүнийг өвгөн зохиолч өөрийн биеэр явж судлан үзэж батлагаажуулжээ.
Хоёрдугаарт: Их хэргийн эхлэл. “Монголын нууц товчоон”-д: “Тэмүжин нар… Хүрэлхэ доторх Хар зүрхний хөх нуурт очиж буув. Алтан, Хучир, Сачи бэхи бүрэн эетэлдэж Тэмүжинээ өгүүлрүүн: Чамайг хан болгоё. Тэмүжинийг хан болбаас … ийн ам алдаж Тэмүжинг Чингис хаан хэмээн нэрийдэж хан болгов” гэжээ. Үүнийг зохиогч бээр 1206 онд Тэмүжинд хаан цол олгосон бус харин өгсөн цолоо баталгаажуулсан хэмээн тайлжээ. Энэ бол их хааны их байлдан дагуулалтын эхлэл байлаа.
Гуравдугаарт: Төрийн сацны эрхэм гурван тал. Тэмүжин тэнд Чингис хаан цол хүртээд үнэнч сайн нөхдийнхөө дэмжлэгээр эдийн засаг, цэрэг, гадаад харилцаа гэсэн аливаа улсын гол гурван бодлогыг нэгэн дор зангидаж, энэ гурав бол төрийн сацны эрхэм гурван тал юм гэдгийг ухаарч байсныг учирлан бичжээ. Уг номдоо зохиогч учрыг улам ухаж, учгийг дэлгэрэнгүй тайлж өгсөн байна билээ.
Ямарваа зүйлд арга билиг нь таарч тохирч байвал ховор заяагдах их хувь тавилан, түүний үр дүнд гайхамшигтай бүтээл бүтэж, үйл явдал тохиодог хэмээн би боддог. Зохиогчийн ертөнцийг үзэх үзэл их хааныхтай таарч тохирсон ИХ ӨЛЗИЙ УЧРАЛ бүрдсэнээс гайхамшигт ном таны гар дээр очиж байна. Найман зууны өмнөх хөх Монголчуудад өлзий учрал тохиосноор ийнхүү дэлхий ертөнцийг донсолгож чаджээ. Магад энэ Их эзэн хаан Чингисийн билиг сургааль дахин амилж, монгол улс, хойч үеэ ивээн тэтгэхийн их үүд цэлийтэл нээгдэхийн эхлэл ч юм билүү.

Wednesday, November 21, 2012

Залуус аа! Нэг газар сууцгаая!



Хэдэн жилийн өмнө нэгэн цахим хуудаснаас ийм сэдэвтэй уралдаан зарласан юм. Түүнд энэ эссэгээ сойтол түрүүлчихдэг байгаа. Архиваа ухаж ээ суутал гараад ирдэг байгаа.
Монголд хэдэн жилийн өмнөхөө бодвол телевизийн суваг олон болж, үзэж харах юм ч элбэгшжээ. Ямар сайндаа л орой болгон солонгосын олон ангитай, анги шигээ сунжирсан үйл явдалтай уран сайхны кино гэхээсээ илүүтэй жүжиг маягийн юм үзэж байх вэ дээ. Тэр тэгээд бүр бүх телевизийн сувгаар гарахыг нь яана. Манайхан тэрхүү киног нь элдвээр л хэлж байх юм. “Савангийн дуурь”, “нойрны эм”, “ажилгүй авгай хүүхнүүдийн кино” ч гэж байх шиг. Манайхан аливаа юмыг хараар будахдаа ер гартахгүй шүү. Гэвч би тэр дундаас нэг зүйлийг олж харсан юм. Магадгүй миний энэ бичих гэж зүрхэлсэн эссэтэй ч холбоотой байж мэдэх юм. Харамсалтай нь ямар сувгаар, хэн гэдэг нэртэй гарсныг нь мартаж орхиж. Тэр кинонд ард түмэн, ард түмэн л гээд байх юм. Үйл явдал нь одоогоос нэлээд хэдэн зуун жилийн өмнө өрнөж байгаа бололтой юм. Харийн түрэмгий эзэнт улсаас ядарсан буурай улсаа эргүүлж авах гээд л үзээд байх. Газар нутгаа эргүүлж авахаасаа түрүүлээд ард түмнээ л авч өөрийн болгох гэж үхэн хатан зүтгэж олон ч сайн эрс, эмсүүд үхэж үрэгдэж байнаа. Тэгэхээр ямарваа нэгэн улсын хөгжил, мөхөл чухам тэнд оршин байгаа ард түмнээсээ л шалтгаалдаг гэдгийг энэ “савангийн дуурь” дахин дахин сануулж байв. Ард олон гэдэг хамгаас хүчтэй гэдгийг дэлхий нийтээрээ мэдэж байгаа. Улс гэдэг ганц үг өөрөө улс болчихдоггүй гэдэг. Харин ард иргэдгүй улс гэж загасгүй гол л гэсэн үг гэж би боддог. Үүнийг ингээд орхиё.
Залуус бид эх орноо хэрхэн хөгжүүлэх вэ. Энэ эхийн эхлэлд манайд үзэх телевизийн суваг олон болжээ гэсэн нь монгол орон маань хөгжиж байна гэдгийг л давхар хэлээд байсан хэрэг л дээ. Харин залуус бид хэтэрхий яараад байх шиг. Улс орон гэдэг өөрийн ёс заншил, үүх түүхтэй байж л дэлхийн бусад улс орнуудад хүлээн зөвшөөрөгддөг юм. Монголын залуус бид бусдыг дуурайж эх орноо хөгжүүлэх гэж санасны хэрэггүй биз ээ. Хөх монгол харийн нэгэн нэртэй улс төрч, удирдагч, гүн ухаантны хэлсэн ярьсан, зөвлөснийг дагахдаа тултлаа ядраагүй байлтай. Бидэнд тэднээс дутахгүй их удирдагч, байлдан дагуулагч, эрдэмтэн доктор, гүнээс гүн ухаантан байсан. Өдгөө ч бидний дундаас тийм хүн гарахгүй гэх газаргүй. Яагаад гэвэл улс орон гэдэг зөвхөн зөөлөн сандал дээр сууж, бие бие рүүгээ хараалын үг чулууддаг, цаас шидэлцэж, хэрэгждэггүй цоорхойтой хоосон хууль хаялцдаг улс төр болж тоглосон түшээдээс бүтдэггүй юм. Харин гудманд гуйлга гуйж суугаа балчир хүү, автобусанд орох гэж зүдэрч яваа азай буурал, хотонд хонь сааж суугаа эмэг эх, хороололд лангуун дээр суугаа наймаачин бүсгүй, хичээлээсээ хоцорсон оюутан, хийх юмаа олж ядан алхах залуугаас бүрддэг юм. Магадгүй би хэтэрхий зөрүүдлэсэн байж мэдэх юм. Гэвч энэ үнэн гэж би үздэг. Бид өөр өөрийн гэсэн үзэл бодолтой дотоод ухаантай байж л эх орноо хөгжүүлнэ. Эх орноо хамгийн хурдан хөгжүүлэх хүчин зүйл бол амин хувиа хичээх гэж харийн нэг “ухаантан” хэлсэн байдаг. Монгол жинхэнэ монголоороо болж чадсан цагт л хөгжиж чадна. Жаахан бухимдуу зүйл бичсэн бол гүнээ хүлцэл өчье. Бид нэг ёсондоо “хуулбарлагч” болж хоцорчээ. Саарал ордонд суугаа нөхөд ямар нэгэн хууль боловсруулах гэж хаа байсан англи, америкийн хуулийг хагас дутуу орчуулж ирчихээд л лекц уншдаг болж. Түүнийг нь бүрэн гүйцэд орчуулсан орчуулсан эсэх, утгыг нь бүрэн дүүрэн харуулж чадаж байгаа үгүйг шалгадаг нэгээхэн хүн ч алга. Бид тэдний “канондсон” хуулийг л үг дуугүй дагаж мөрдөөд байвал Азийн “бар” байтугай “арслан заан” улс болох юм байх. Бидэнд дэлхий нийтийн өмнө нүүр бардам, омог их, толгой өөдөө, цээж гэдгэр, нуруу цэх хэлэх юмтай гэж би боддог. Хөх толбот монголчууд бидэнд цагтаа хөдсөн дээлтэй, хөө хуягтайгаа, хүлэг морьтойгоо Дэлхийн талыг эзэгнэж явсан үе бий. Өдгөө хөгжил тааруу, ард түмэн нь ядуу тарчиг, авилгад идэгдсэн төрийн түшээдтэй гэж бусдад муу хэлүүлж буй ч эцсийн эцэст энэ бидний эх орон. Муу ч сайн ч Монгол бидний эх орон. Биднээс өөр хэн ч энэ улсыг өөд нь татахгүй. Урагшгүй ноёдтой хэрнээ, уулга алдуулмаар их баялагтай энэ орныг “Готов нь авна уу, Шадав нь авна уу“ гээд орхичихож боломгүй санагдана.
Нэг сайхан үүл арилж, нар гиймээр зүйл байна аа. Өвгө дээдэс маань бидэнд “ЭХ ОРНОО” гэсэн ямар сайхан сэтгэл, үзэл бодлыг төлөвшүүлээ вэ. Биднийг удирдан чиглүүлж “цэнгэлийн манлайд хүргэх” гэж ядарч зүдэрч, хуц нохойдоо тултлаа хэрэлдэж, зодолдож яваа хөөрхий дарга, сайд нар маань харийнхныг хэтэрхий их “канондсоныхоо” төлөө тэрхүү сайхан үзэл бодлоо төлөөс болгоод өгчихсөн бололтой юм. Харин залуус бид тэгэх ёсгүй. Монголыг монголоор нь авч үлдэн, монголчуудаа жаргаах цаг иржээ. Үүний төлөө хичээцгээе л дээ.
Залуус маань яагаад нэг л өдөр Сүхбаатарын талбай дээр цуглаад эх орноо хэрхэн хөгжүүлэх талаар санал бодлоо солилцож болохгүй гэж. Зөвхөн 18-30 насны залуусыг л оролцуулъя л даа. Тэрнээс дээш, доош насныхныг нэвтрүүлэхгүй байя. Хэдэн өдөр ч хуралдсан яадгийн. Амралтын хоёр өдөр л байхад хангалттай бус уу. Хэн нь ч хэнээсээ ичиж, нэрэлхэлгүй сайхан ярилцъя. Зорилго нь нэг, сэдэв нь энгийн. Ердөөсөө л эх орноо хэрхэн хөгжүүлэх вэ. Бүгдээрээ чин сэтгэлээсээ л оролцоё. Хэн нэгэн муу санаатнаас хэн нь ч 5000, 10000 /магадгүй түүнээс ч илүү мөнгө аваад тэр хурлыг хутган үймүүлж мэдэх юм/ төгрөг авалгүйгээр сайхан зөвлөлдөх хэрэгтэй. Ахмадууд маань “Тэтгэвэр нэм!”, ах эгч нар маань “Авилгачид огцор!“, аав ээж маань “Хадгаламж зээлийн хоршоонд хадгалуулаад алдсан мөнгөө эргүүлж авъя!” гэхчилэн хэдэн сар өдрөөр өлсгөлөн, суулт зарлаад үйлээ үзэж байлаа. Тэд ийм удаан тэмцээд болоод байхад байхад бид идэж уух юмтайгаа, өмсөх зүүхтэйгээ тухтайхан шиг ирээд тулхтай үгээ хэлэлцвэл ямар вэ. Зуны нэг сайхан урт өдөр дээрх насны залуусаа нэгдээд сууя л даа. Эх орноо гэсэн сэтгэлтэй, хэрхэн улсаа хөгжүүлэх вэ гээд толгойгоо гашилгадаг олон залуус байгаа гэдэгт би итгэж байна. Магадгүй тийм залуусыг Сүх жанжины талбай багтааж дийлэхгүй байх. Тэгвэл өөр томхон газар очиж болно шүү дээ. Нүүр нүүрээ харж байгаад л санал бодлоо чөлөөтэй хэлэлцэж болох юм биш үү. Үүнийг уншсан хэн нэгэн эрх мэдэлтэн өөрөө ямар нэгэн хууль бус яманд орооцолдсон буруутай л юм бол биднийг нэг өдөр тэгж суухыг зөвшөөрөхгүй, ямар нэгэн муу аргаар когсоох гэж оролдох байх. Гэхдээ бид зарим нэг иргэний хөдөлгөөн улс төрийн хүчин шиг засгийн эрхийг булаах гэж засаглалыг солих гэж тэгж суух гээгүй. Эх орноо гэсэн эвийн сэтгэл элэг зүрхнээс хатгасны эрхэнд л тэгж цуглах болно гэж хэлнэ. Би хэн нэгнээс шагнал урамшуулал хүссэндээ үүнийг бичиж байгаа юм биш шүү. Зүгээр л ямар ч санаа бодолтой хэдэн ч насныхан оролцож болно гэхээр нь ийнхүү бичиж сууна. Би ганцаараа ингэж боддоггүй гэдэгт итгэлтэй байна. Миний дээр гаргасан санал зарим хүмүүст нь бүтэхгүй мэт санагдаж магадгүй. Эсвэл хэн нэгэн нь уншаад доог тохуу хийж ч магадгүй. Гэвч би ийм бодолтой байгаа мянга мянган залуусын өмнөөс баярлаж байна. Биднийг цуглахад хэн нэгэн нь шоолж магадгүй, зарим нь элгээ хөштөлөө хөхөрч мэдэх юм.
Монголчууд бид хэтэрхий бүрэг ичимхий. Хэн нэгэн өөр рүү нь хараад инээхэд л ичээд явчихна. Нөгөөтэйгүүр нэр төрөө хэтэрхий их боддог. “Хүн нэрээ, тогос өдөө” гэдэг. Ингэх нь буруу зүйл биш л дээ. Гэхдээ хүн хэрэгтэй үеээ ичих булчирхайтай гэдгээ мартаж чаддаг байх хэрэгтэй. Өөдгүй муу санаатай хэрнээ өндөг шиг өөгүй цэвэрхэн царайлаад явдаг хүмүүс байдаг. Монголын залуус тийм битгий байгаасай. Тэгэхээр бүгдээрээ эх орноо гэсэн чин сэтгэлээ ил гаргаж сурцгаая. Нэг нэгэндээ соёлтой боловсон байхыг зааж сургацгаая. Дэлхий нийт хөгжих тусам хүн төрөлхтөн бид өөрсдөө улам бүдүүлэг болоод байгаа юм шиг санагдах юм. Өөрсдөө нэг их сайхан соёлтой нийгмийг байгуулах гэж улайран зүтгэчихээд эцэстээ түүнийхээ хурдыг гүйцэхгүй өвдөг сөхөрч байгаа юм шиг бодогдоод л. Хөх монголчууд хэдэн зууны өмнө хөдсөн дээлтэй, үмхий үнэртэй гэж адлуулж явсан хэрнээ олон шинэ дэвшлийг хүн төрөлхтөнд үлдээсэний хамгийн наад захын жишээ нь анхны зоосон мөнгөн тэмдэгт. Үүнийг бидний өвөг дээдэс бүтээсэн юм. Анхны юм бүхнийг өөрийн болгох гээд байдаг нь зөвхөн монголчууд бидний зан бус, бусад хөгжилтэй орны хүн ардын ч гэсэн гэм. Гэм зангаа нууж хаалгүй, гэр гэртээ бүгэлгүй, дор бүрнээ бухимдаад суулгүй эх орныхоо хөгжлийн төлөө хамтдаа сэрцгээе. Монголын залуус унтаа байдлаасаа гарах цаг болсон: Биднийг эцэг өвгөдийн сүнс сүлд ивээх болтугай.
Монгол улс мандан бадраг. Бидэнд дэлхий ертөнцийг зулай дээрээс нь тольдох сайхан цаг ирнэ ээ